Δημήτρης Κρεμαστινός: Προληπτική Καρδιολογία

3 Οκτωβρίου 2019 

Σημαντικό απόσπασμα από το βιβλίο του Δημήτριου Θ. Κρεμαστινού «Μπορούμε να νικήσουμε τις καρδιοπάθειες»

Στις ζούγκλες του Αμαζονίου και της Αφρικής η στεφανιαία νόσος, που σκοτώνει περίπου το μισό πληθυσμό των ανεπτυγμένων δυτικών κοινωνιών, είναι στην ουσία ανύπαρκτη.

1. Οι καρδιοπάθειες στον πρωτόγονο άνθρωπο

Oι άνθρωποι στις πρωτόγονες αυτές κοινωνίες ξυπνούν το πρωί, ξεκινούν και τελειώνουν την ημέρα τους κυνηγώντας ή ψαρεύοντας προκειμένου να εξασφαλίσουν την τροφή τους, η οποία προέρχεται κατευθείαν από τη φύση και περιλαμβάνει κυρίως φυτικές και ζωικές τροφές. Μακριά από συντηρητικά, φάρμακα και φυτοφάρμακα και από ζώα που τρέφονται με ορμόνες και μακριά από τροφές εμπλουτισμένες με αναβολικά φάρμακα.

Αυτός θεωρείται ο ιδεώδης τρόπος ζωής. Πόσο όμως εφικτό είναι να συστήσει ένας γιατρός στον άρρωστό του που πάσχει από στεφανιαία νόσο να μετακομίσει στη ζούγκλα για να αλλάξει ζωή; Έτσι η προληπτική Kαρδιολογία σήμερα εφευρίσκει διάφορους τρόπους για να αντιγράψει την καθημερινή ζωή ενός πρωτόγονου ανθρώπου. Τη διαρκή κίνηση του πρωτόγονου υποκαθιστά η γυμναστική και το υποχρεωτικό βάδισμα 4-6 χιλιόμετρα την ημέρα.

Τη φυσική του διατροφή υποκαθιστά η διατροφή με φυτικά προϊόντα και κυρίως με λαδερά φαγητά, ενώ ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στη ζωική διατροφή του σημερινού ανθρώπου, η οποία πρέπει να είναι επιλεκτική και επικεντρωμένη στο ψάρι ανοιχτής θαλάσσης (και όχι από ιχθυοτροφεία) και στα πουλερικά. Όμως η σκληρή πραγματικότητα μας υποχρεώνει να δεχτούμε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πρακτικώς αδύνατο να μιμηθεί το πρότυπο ενός ιθαγενή που ζει στη ζούγκλα.

Μπορεί όμως να τροποποιήσει τον τρόπο ζωής του. Για παράδειγμα, προκειμένου να βαδίζει καθημερινά, θα πρέπει να αποφασίσει να παρκάρει το αυτοκίνητό του τουλάχιστον 2 χιλιόμετρα μακρύτερα από το χώρο της εργασίας του, βαδίζοντας έτσι τουλάχιστον 4 χιλιόμετρα την ημέρα. Παράλληλα θα πρέπει να ενσωματώσει στο πρόγραμμα τη γυμναστική για τουλάχιστον τρεις ώρες την εβδομάδα, ενώ η διατροφή του θα πρέπει να περιορίζεται κυρίως στη μεσογειακή δίαιτα.

Τέλος το άγχος, το στρες και τα κοινωνικά αδιέξοδα, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, οδηγούν πολλές φορές στα ναρκωτικά. Χιλιάδες άνθρωποι χάνονται κάθε χρόνο από εμφράγματα που οφείλονται στη χρήση κοκαΐνης και από πνευμονικά οιδήματα που οφείλονται στη χρήση ηρωίνης. Εκατομμύρια άνθρωποι χάνονται από το κάπνισμα, που οδηγεί στην ανάπτυξη καρκίνου του πνεύμονα ή στην εκδήλωση εμφράγματος του μυοκαρδίου.

Η λύση των προβλημάτων αυτών απαιτεί, εκτός από την προσωπική απόφαση του κάθε ανθρώπου για συνεχή αγώνα, την οργανωμένη πολιτική του κράτους, η οποία θα πρέπει να στοχεύσει στην ψυχολογική υποστήριξη όλων όσων έχουν ανάγκη, μέσα από οργανωμένα κέντρα απεξάρτησης και συνεχούς ενημέρωσης του πληθυσμού.

Είναι αναμφισβήτητη αλήθεια ότι τα γονίδια παίζουν πρωταρχικό ρόλο για τη ζωή του κάθε ανθρώπου, όμως ο τρόπος ζωής του μπορεί να του εξασφαλίσει καλύτερη ποιότητα ζωής, καθώς και μακροβιότητα.

2. Πότε ο άνθρωπος είναι άτρωτος από τις καρδιοπάθειες;

Επικρατεί η άποψη ότι εάν ένας άνθρωπος έχει ισχυρά προστατευτικά γονίδια, που τον προασπίζουν κατά των καρδιοπαθειών, είναι πραγματικά άτρωτος. Το αξίωμα αυτό φαίνεται να έχει εφαρμογή στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν είναι όμως απόλυτο. Η αλήθεια είναι λίγο διαφορετική.

Μια καρδιοπάθεια εκδηλώνεται όταν τρεις παράγοντες συνεργήσουν: τα γονίδια, το περιβάλλον και το υπεύθυνο για κάθε καρδιοπάθεια εκλυτικό αίτιο. Εάν τα προστατευτικά γονίδια παρέχουν σχετική προστασία, τότε το περιβάλλον και ο εκλυτικός παράγοντας είναι τα αποφασιστικά στοιχεία για την καρδιακή προσβολή.

Έτσι εξηγείται γιατί μέλη ασιατικών οικογενειών που μετανάστευσαν στην Αμερική παρουσίασαν στεφανιαία νόσο, ενώ οι συγγενείς τους που παρέμειναν στην Ασία δεν παρουσίασαν. Oι Ασιάτες συγγενείς δηλαδή, που έζησαν με τα ίδια γονίδια στην Ασία, σε συνθήκες ασιατικής ζωής, συμπεριφέρθηκαν όπως οι υπόλοιποι συμπατριώτες τους, ενώ οι συγγενείς τους που μετανάστευσαν στην Aμερική όπως ο μέσος Aμερικανός.

Oι επιδημιολογικές αυτές παρατηρήσεις είχαν αποτέλεσμα να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο ζωής και συμπεριφοράς των ανθρώπων:

• Ο άνθρωπος πρέπει να περπατά 3-5 χιλιόμετρα ημερησίως.

• Η διατροφή του πρέπει να έχει κύρια βάση τα φυτικά προϊόντα, που θα εναλλάσσονται με ψάρια και πουλερικά.

• Πρέπει να έχει ιδανικό βάρος, το οποίο να κυμαίνεται σε κιλά περί τα εκατοστά του ύψους του. Δηλαδή για έναν άνθρωπο 1,78 το ιδανικό βάρος κυμαίνεται περί τα 78 κιλά.

• Να μην καπνίζει. Μόνο για το κάπνισμα δεν υπάρχει διαφωνία στο σύνολο των ερευνών όσον αφορά την καταστροφικότητα και τη βλαπτικότητά του για τον ανθρώπινο οργανισμό.

• Να έχει φυσιολογική αρτηριακή πίεση. Η υψηλή πίεση, κατά κανόνα, υποδηλώνει ύπαρξη αρτηριοσκλήρυνσης και αθηρωμάτωσης των αρτηριών, γεγονός που μεταφράζεται σε αυξημένη πιθανότητα εκδήλωσης καρδιακού ή εγκεφαλικού επεισοδίου.

Όλοι οι άλλοι παράγοντες κινδύνου, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η υψηλή τιμή της χοληστερίνης και ιδιαίτερα του κλάσματος LDL (κακή χοληστερίνη), η παραμένουσα υψηλή τιμή της CRP, του ινωδογόνου και του ουρικού οξέος αποτελούν, μαζί με την υπέρταση, εκλυτικά αίτια για να εκδηλωθεί η στεφανιαία νόσος.

Στις περιπτώσεις όμως εκείνες που υπάρχει σαφές γονιδιακό έλλειμμα υποστήριξης, δηλαδή υπάρχουν γονίδια καταστροφής, τότε ο γονιδιακός ρόλος αποκτά βαρύνουσα σημασία. Έτσι εξηγείται γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις εκδηλώνονται εμφράγματα του μυοκαρδίου σε ηλικίες κάτω των 20 ετών. Είναι κυρίως οι περιπτώσεις που αφορούν τα άτομα εκείνα που δεν έχουν ειδικούς υποδοχείς στο ήπαρ (συκώτι) για να δεσμεύσουν την καταστροφική LDL χοληστερίνη. Τα άτομα αυτά χαρακτηρίζονται από πολύ υψηλές τιμές χοληστερίνης, που υπερβαίνουν συνήθως τα 500 mg%.

Συμπερασματικά κάθε άνθρωπος, για να αποφύγει κυρίως τη στεφανιαία νόσο κατά την περίοδο αυτή, πρέπει να ελέγχει τους παράγοντες υψηλού κινδύνου και να προσέχει τον τρόπο ζωής του μέχρις ότου αρχίσουν οι γονιδιακές θεραπείες, που αυτή τη στιγμή βρίσκονται ακόμα σε πειραματικό στάδιο.

3. Ο φαινομενικά υγιής που όμως κινδυνεύει

Είναι δύσκολο να απαντηθεί το ποιος είναι ο μεγαλύτερος παράγοντας κινδύνου. Αναμφισβήτητα όμως πρωταρχικό ρόλο παίζουν τα γονίδια, γιατί αυτά καθορίζουν τη συμπεριφορά της αθηροσκληρωτικής πλάκας και ιδιαίτερα την ποιότητα της κάψας που την περιβάλλει, η οποία όταν σπάσει δημιουργεί καρδιακά επεισόδια.

Αναμφισβήτητα τα γονίδια καθορίζουν τη σύνθεση των πρωτεϊνών της μεμβράνης των μιτοχονδρίων και του πυρήνα του μυοκαρδιακού κυττάρου, έτσι η ισχαιμία ή το έμφραγμα ή η φλεγμονή του μυοκαρδίου μέσω αυτών προκαλούν τον αιφνίδιο θάνατο. Έτσι εξηγείται γιατί για δεδομένο σε έκταση έμφραγμα μόνο το 1/3, περίπου, των αρρώστων χάνεται από αιφνίδιο

θάνατο. Τα άλλα 2/3 προστατεύονται.

Κατά συνέπεια ένα φαινομενικά υγιές άτομο με απουσία οικογενειακού ιστορικού εμφραγμάτων ή αιφνίδιων θανάτων στους προγόνους του πρέπει να αισθάνεται περισσότερο ασφαλές σε σχέση με αυτό που έχει βεβαρημένο οικογενειακό ιστορικό. Όμως οι περίφημοι παράγοντες κινδύνου, που παλιά τους ονόμαζαν προδιαθεσικούς παράγοντες για καρδιοπάθεια, δεν παίζουν ιδιαίτερο ρόλο; Ασφαλώς ναι.

Ο Elliot γράφει ότι οι προδιαθεσικοί παράγοντες αποτελούν τη σκανδάλη του πιστολιού, ενώ τα γονίδια είναι οι σφαίρες μέσα στο ίδιο πιστόλι. Έτσι για να εκπυρσοκροτήσει το πιστόλι και να σκοτώσει πρέπει να πιεστεί η σκανδάλη, πρέπει δηλαδή να ενεργοποιηθούν οι παράγοντες κινδύνου. Αυτό με απλά λόγια μεταφράζεται στο ότι εάν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό και από τις εργαστηριακές εξετάσεις προκύψει ύπαρξη παραγόντων κινδύνου, τότε ο ασθενής θα πρέπει να υποβάλλεται σε ενδελεχή θεραπεία για να προλάβει την ανάπτυξη ή την εξέλιξη των αθηροσκληρωτικών βλαβών (πλάκες στο τοίχωμα των αρτηριών).

Μέσα στο πλαίσιο αυτό αξιολογούνται και τα απεικονιστικά ευρήματα των καρδιολογικών εξετάσεων, δηλαδή η ύπαρξη μικρών αθηροσκληρωτικών βλαβών ή η πάχυνση του ενδοθηλίου, που απεικονίζονται με ο ποιαδήποτε απεικονιστική μέθοδο (ηχωκαρδιογραφία, αξονική ή μαγνητική τομογραφία).

4. Κωδικοποίηση της πρόληψης

Σήμερα πλέον έχει γίνει αποδεκτό από όλους ότι μόνο με συγκεκριμένη στρατηγική μπορεί να νικηθεί το έμφραγμα, δηλαδή ο πρώτος εχθρός του ανθρώπου που τον σκοτώνει καθημερινά. Άλλωστε οι χώρες εκείνες που με συγκεκριμένη στρατηγική αντιμετώπισαν το έμφραγμα του μυοκαρδίου και το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο κατάφεραν να ελαττώσουν τους θανάτους από καρδιαγγειακές παθήσεις στο 1/3. Αυτό βέβαια επιτυγχάνεται με στοχευμένα προγράμματα από την πολιτεία, στην οποία εντάσσονται όλες οι επιστημονικές ιατρικές ενώσεις. Τέτοιο εθνικό πρόγραμμα όχι μόνο δεν υπάρχει, αλλά δυστυχώς ούτε διαφαίνεται στον ορίζοντα. Έτσι, κατ’ ανάγκη, η μάχη κατά των καρδιαγγειακών παθήσεων περιορίζεται στην ενημέρωση του πληθυσμού μέσα από τις επιστημονικές οργανώσεις. Όμως τι πρέπει να ξέρει ένας απλός άνθρωπος που θέλει να προφυλαχθεί με βάση τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα;

Ότι η αθηροσκλήρωση, που είναι η βασική αιτία του εμφράγματος και του εγκεφαλικού, αρχίζει να προσβάλλει τις αρτηρίες πολύ νωρίς. Ήδη από τα παιδικά χρόνια και μάλιστα ανάλογα με τα γονίδια του κάθε ανθρώπου. Έτσι όταν υπάρχει γονιδιακά πολύ υψηλή χοληστερίνη (π.χ. 500 mg) μπορεί η χοληστερίνη αυτή να δημιουργήσει εμφράγματα ακόμα και στην εφηβική ηλικία. Επιπρόσθετα, όταν συνυπάρχει υψηλή πίεση, παχυσαρκία, σακχαρώδης διαβήτης, η εξέλιξη της αθηροσκλήρωσης επιταχύνεται. Όμως η πλειονότητα των εμφραγμάτων παρατηρείται στους άνδρες σε ηλικίες άνω των 45 ετών και στις γυναίκες συνήθως άνω των 55 ετών, μετά την εμμηνόπαυση. Εμφράγματα σε ηλικίες 35-40 ετών παρατηρούνται σε βαρείς καπνιστές (2 και άνω πακέτα ημερησίως).

Σήμερα υπάρχει τρόπος όχι μόνο να υποπτευθούμε αλλά και να απεικονίσουμε την αθηροσκλήρωση. Μπορούμε με υπερηχογράφημα των αρτηριών και ειδικότερα των καρωτίδων να δούμε ότι παχαίνει το εσωτερικό τοίχωμα της αρτηρίας και ότι σχηματίζονται αθηροσκληρωτικές πλάκες. Έτσι, όταν ο γιατρός υποπτευθεί ότι αρχίζει η αθηροσκλήρωση, μπορεί με ειδικές καρδιολογικές εξετάσεις να διαπιστώσει εάν υπάρχουν βλάβες ακόμα και στις αρτηρίες της καρδιάς και εάν οι βλάβες αυτές προκαλούν σημαντικές στενώσεις (φράξιμο) των αρτηριών.

Μέθοδοι εκλογής για την απεικόνιση των αθηροσκληρωτικών βλαβών και των επιπτώσεών τους είναι η αξονική στεφανιογραφία, το σπινθηρογράφημα μυοκαρδίου, το stress ηχωκαρδιογράφημα και φυσικά η κλασική στεφανιογραφία. Ανάλογα λοιπόν με το οικογενειακό ιστορικό και τις ιδιαιτερότητες του κάθε ανθρώπου η καρδιολογική διερεύνηση του κάθε ατόμου μπορεί να αρχίζει από πολύ μικρή ηλικία (εφηβεία). Εντούτοις η πλειονότητα των ανθρώπων πρέπει να διερευνάται σε ηλικίες άνω των 40 ετών.

Όταν διαπιστωθεί ότι υπάρχουν αθηροσκληρωτικές πλάκες στο τοίχωμα των αρτηριών, τότε η πρόληψη επεκτείνεται με τη διενέργεια ειδικών εξετάσεων αίματος, όπως π.χ. της C αντιδρώσας πρωτεΐνης (CRP), καθώς και της φωσφολιπάσης Α2, οι οποίες μπορεί να δείξουν ότι οι αθηροσκληρωτικές πλάκες φλεγμαίνουν, δηλαδή είναι ευάλωτες στο να σπάσουν και να δημιουργήσουν έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο.

Κατά συνέπεια η σύγχρονη προληπτική διερεύνηση κάθε ατόμου στηρίζεται στην πρώιμη απεικόνιση της αθηροσκλήρωσης και στην πρώιμη διάγνωση της φλεγμονής των αθηροσκληρωτικών πλακών, οπότε εντατικοποιούνται τα μέτρα πρόληψης και θεραπείας της πάθησης. Η πρώιμη αντιμετώπιση της αθηροσκλήρωσης αποδείχτηκε ιδιαίτερα σημαντική, γιατί με τα σύγχρονα φάρμακα επιτεύχθηκε κατά 30-40% ελάττωση του αιφνίδιου θανάτου και των εμφραγμάτων.

Εξυπακούεται βέβαια ότι πάντα πρέπει να ελέγχονται οι παράγοντες τυχόν αυξημένης πηκτικότητας του αίματος (αιμοπετάλια, ινωδογόνο, παράγοντες πήξεως), γιατί και οι παράγοντες αυτοί συμβάλλουν ουσιαστικά στη δημιουργία του τελικού θρόμβου που φράζει την αρτηρία.

Η νέα αυτή στρατηγική, δηλαδή της πρώιμης απεικόνισης και παρακολούθησης της αθηροσκλήρωσης, στοχεύει στην εντυπωσιακή ελάττωση των εμφραγμάτων, των εγκεφαλικών επεισοδίων και των σοβαρών επιπλοκών τους, με επακόλουθα τη μακροβιότητα και τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής.

5. Πώς ελαχιστοποιείται η πιθανότητα καρδιακής προσβολής;

Θεωρητικά οι καρδιοπάθειες θα εξαφανιστούν όταν αρχίσουν οι γονιδιακές θεραπείες. Όταν δηλαδή θα μπορούμε να αλλάξουμε τα παθολογικά γονίδια. Όμως οι γονιδιακές θεραπείες θα είναι δυνατόν να εφαρμοστούν όταν μάθουμε ποια γονίδιά μας είναι υπεύθυνα για κάθε πάθηση. Πρέπει να μάθουμε επίσης πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους τα γονίδια και οι άλλοι γενετικοί μηχανισμοί, καθώς και πώς επηρεάζονται από το περιβάλλον (τρόπο ζωής, κλίμα κτλ.). Τότε ο γιατρός θα μπορεί να διορθώνει τη γονιδιακή ταυτότητα και έτσι να μην εκδηλώνεται η πάθηση.

Όμως μέχρι τότε η πρόληψη θα γίνεται όπως τη γνωρίζουμε από την εποχή του Ιπποκράτη και του Γαληνού, δηλαδή θα προσπαθούμε να αποφεύγουμε ή να αντιμετωπίζουμε ό,τι πιστεύουμε πως είναι βλαπτικό ή καταστροφικό για τον οργανισμό του ανθρώπου. Η πρόληψη των καρδιοπαθειών χρειάζεται ειδική στρατηγική, την οποία καλείται να προδιαγράψει ένας έμπειρος κλινικός καρδιολόγος.

Γενικότερα θα μπορούσε κανένας να συστήσει:

• Επιλογή του καρδιολόγου: Ο Ιπποκράτης έγραψε ότι το καλύτερο φάρμακο είναι ο καλός γιατρός. Η βασική αυτή αρχή εξακολουθεί να ισχύει μέχρι σήμερα και δεν θα πρέπει κανένας να την υποτιμά.

• Αποφυγή ή διακοπή του καπνίσματος: Ο καπνιστής έχει μια πιθανότητα, που κυμαίνεται περί το 20%, να μην πάθει έμφραγμα ή καρκίνο. Έτσι δυστυχώς το 80% των καπνιστών έχει αποδεχτεί τη μοίρα του, ελπίζοντας ότι αυτοί θα είναι οι τυχεροί που θα ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία.

• Βάδισμα 3-6 χιλιόμετρα καθημερινά: Έτσι απελευθερώνονται προστατευτικές ουσίες από τους μυς του σώματος και τον εσωτερικό χιτώνα των αρτηριών, οι οποίες παρεμποδίζουν τη θρόμβωση του αίματος και το σπάσιμο της αθηρωματικής πλάκας που βρίσκεται στα τοιχώματα των αρτηριών.

• Διατήρηση του φυσιολογικού βάρους του σώματος: Η αύξηση του βάρους αυξάνει τον αριθμό και τις αντιστάσεις των αρτηριών, προκαλώντας επιδείνωση της αθηροσκλήρωσης των αρτηριών και κατά συνέπεια κακή λειτουργία ολόκληρης της καρδιάς.

• Φυσιολογικά λιπίδια: Η χοληστερίνη LDL, που θεωρείται η καταστροφική χοληστερίνη, πρέπει να κυμαίνεται κάτω του 70 mg%, αναλόγως της βαρύτητας της αθηροσκλήρωσης κάθε ανθρώπου. Εάν ο άνθρωπος δεν πάσχει από αθηροσκλήρωση, η LDL χοληστερίνη μπορεί να κυμαίνεται περί τα 100 mg%.

• Σάκχαρο: Στους διαβητικούς το σάκχαρο πρέπει να διατηρείται σε φυσιολογικά επίπεδα στο αίμα καθ’ όλη τη διάρκεια του 24ώρου, με σωστή δίαιτα ή με δίαιτα και αντιδιαβητικά φάρμακα. Στην περίπτωση αυτή η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη πρέπει να κυμαίνεται σε φυσιολογικά επίπεδα.

• Αρτηριακή πίεση:Πρέπει να διατηρείται φυσιολογική με δίαιτα (αποφυγή αλμυρών και λιπών) ή και με αντιυπερτασικά φάρμακα.

• hs CRP: Αυτή η πρωτεΐνη (C αντιδρώσα πρωτεΐνη υψηλής ευαισθησίας) απεικονίζει την ύπαρξη φλεγμονής. Έτσι, όταν τα επίπεδά της στο αίμα είναι αυξημένα (>3,5 mg%), τότε η πιθανότητα να υπάρχει φλεγμονή του έσω χιτώνα των αρτηριών είναι μεγάλη και ο κίνδυνος για θρόμβωση των αρτηριών (έμφραγμα, εγκεφαλικό επεισόδιο κτλ.) είναι μεγαλύτερος.

• Ινωδογόνο: Το αυξημένο ινωδογόνο σηματοδοτεί αυξημένη πιθανότητα θρομβώσεων.

• Ομοκυστεΐνη:Είναι ουσία η οποία ευνοεί την προσκόλληση διαφόρων στοιχείων του αίματος (LDL χοληστερίνη κτλ.) πάνω στον εσωτερικό χιτώνα της αρτηρίας (ενδοθήλιο). Η ομοκυστεΐνη πρέπει και αυτή να κυμαίνεται σε φυσιολογικά επίπεδα.

Όλα αυτά τα στοιχεία προδιαθέτουν για την καταστροφή και τη βλάβη της αρτηρίας, με τελικό αποτέλεσμα τη δημιουργία της αθηροσκληρωτικής πλάκας. Εάν συνυπάρχουν περισσότεροι του ενός βλαπτικοί παράγοντες, τότε η καταστροφική τους δράση δεν αθροίζεται, αλλά πολλαπλασιάζεται μέχρι και δέκα φορές.

Για το λόγο αυτό η σωστή στρατηγική στη θεραπεία ανατρέπει πλήρως την εξέλιξη της αθηροσκλήρωσης, με αποτέλεσμα ο άρρωστος να περνά τη ζωή του χωρίς ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα υγείας.

6. Oι παράγοντες που σκοτώνουν

O Παγκόσμιος Oργανισμός Υγείας ανακοίνωσε ότι 7,1 εκατομμύρια άνθρωποι χάνονται κάθε χρόνο από υπέρταση (πίεση), 4,9 εκατομμύρια από κάπνισμα, 4,4 εκατομμύρια από διαταραχές των λιπιδίων (χοληστερίνη), 2,7 εκατομμύρια από μη κατανάλωση φυτικών προϊόντων, 2,6 εκατομμύρια από παχυσαρκία και 1,9 εκατομμύρια από την απουσία σωματικής άσκησης.

Όλες οι παραπάνω κατηγορίες μπορούν να αντιμετωπιστούν με πολλούς τρόπους, αλλά μία κατηγορία, η δεύτερη, χρειάζεται μία και μόνο απόφαση, τη διακοπή του καπνίσματος από το χρήστη, και αποφασιστικότητα από την πολιτεία, η οποία καλείται με παρρησία να αντιμετωπίσει το πρόβλημα πολύπλευρα και πρακτικά.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει, δυστυχώς, να τονιστεί ότι η ελληνική πολιτεία, ανεξαρτήτως κυβερνήσεων και κομμάτων, δεν κατατάσσεται μεταξύ των καλύτερων από την άποψη των μέτρων που έχει λάβει. Γι’ αυτό και η χρήση καπνού από τους Έλληνες καταλαμβάνει μία από τις υψηλότερες θέσεις διεθνώς κι έτσι η χώρα μας φιγουράρει μεταξύ των πρώτων στην Ευρώπη από πλευράς θνησιμότητας του πληθυσμού από εμφράγματα του μυοκαρδίου και εγκεφαλικά επεισόδια.

Oι μέχρι τώρα μελέτες έδειξαν ότι οι κίνδυνοι από το κάπνισμα, που γίνεται με διαφόρους τρόπους, όχι μόνο δεν μηδενίζονται, αλλά ούτε καν περιορίζονται. Καίτοι υπήρξαν κατά καιρούς ορισμένοι ερευνητές που υποστήριξαν ότι ο καπνιστής που καπνίζει πούρο ή πίπα διατρέχει μικρότερο κίνδυνο, ευρύτατες μελέτες δεν κατέληξαν σε θετικά αποτελέσματα όσον αφορά τις διαφορές που υπάρχουν στα διάφορα είδη καπνίσματος. Μερικοί υποστήριξαν ότι το κάπνισμα με ορισμένους τύπους φίλτρων είναι λιγότερο επικίνδυνο. Αυτό όμως δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται από καμία σοβαρή μελέτη.

Ακόμα και το κάπνισμα τσιγάρων που περιέχουν μικρότερη ποσότητα νικοτίνης ή πίσσας είναι εξίσου επιβλαβές για την υγεία, επειδή ο καπνιστής παθαίνει εθισμό και, χωρίς να το καταλάβει, προοδευτικά καπνίζει περισσότερα τσιγάρα. Έτσι η ποσότητα νικοτίνης ή πίσσας που εισπνέει είναι μεγάλη. Η νικοτίνη και το μονοξείδιο του άνθρακα ευθύνονται κυρίως για τα δεινά του καπνίσματος. Η νικοτίνη αυξάνει πρωτίστως τις κατεχολαμίνες, ουσίες που προκαλούν ευεξία στον οργανισμό, όμως αυξάνουν και την αρτηριακή πίεση και προκαλούν, παράλληλα, ελαφρά ταχυκαρδία.

Αποτέλεσμα των μεταβολών αυτών είναι να αυξάνουν οι ανάγκες του μυοκαρδίου σε οξυγόνο. Παράλληλα το μονοξείδιο του άνθρακα προκαλεί ελάττωση της ικανότητας του αίματος να μεταφέρει την απαραίτητη ποσότητα οξυγόνου στο μυοκάρδιο και γενικότερα σε όλα τα όργανα του οργανισμού. Η προσφορά ελαττωμένης ποσότητας οξυγόνου στο μυοκάρδιο είναι ιδιαίτερα επιβλαβής σε ασθενείς που πάσχουν από στεφανιαία νόσο. O ασθενής με στεφανιαία νόσο χρειάζεται οπωσδήποτε τη φυσιολογική ποσότητα οξυγόνου, γιατί οι στενώσεις που υπάρχουν στις στεφανιαίες αρτηρίες του προκαλούν ελάττωση της ποσότητας του αίματος που διαποτίζει το μυοκάρδιό του και, κατά συνέπεια, ελάττωση της ποσότητας του οξυγόνου που αυτό λαμβάνει.

Εκτός από την ελάττωση της ποσότητας του οξυγόνου που απαιτείται για τη φυσιολογική λειτουργία του μυοκαρδίου το κάπνισμα προκαλεί αδρανοποίηση των παραγόντων που προκαλούν αγγειοδιαστολή των στεφανιαίων αρτηριών της καρδιάς, ενώ παράλληλα αυξάνει τις ουσίες εκείνες που προκαλούν σπασμό των στεφανιαίων αρτηριών και δημιουργία θρόμβων μέσα στις αρτηρίες. Έτσι εξηγείται γιατί οι καπνιστές, ακόμα και αν δεν έχουν στενωτικές βλάβες στις στεφανιαίες αρτηρίες τους, μπορούν να πάθουν έμφραγμα του μυοκαρδίου.

Έτσι εξηγείται γιατί οι διαταραχές αυτές αυξάνουν τον αριθμό των έκτακτων κοιλιακών συστολών και γενικότερα όλων των επικίνδυνων αρρυθμιών για τη ζωή του καπνιστή. Έτσι, τέλος, εξηγούνται οι αιφνίδιοι θάνατοι νέων ανθρώπων, οι οποίοι παθαίνουν σπασμό και θρόμβωση των στεφανιαίων αρτηριών τους. Αντιθέτως η διακοπή του καπνίσματος μεταβάλλει ουσιαστικά την εξέλιξη του ασθενούς που πάσχει από έμφραγμα του μυοκαρδίου, ο οποίος, εάν αντιμετωπίσει παράλληλα και κάθε άλλον επιβαρυντικό παράγοντα, επιστρέφει, από πλευράς πρόγνωσης, στην κατηγορία των υγιών ατόμων.

Η υπέρταση, σήμερα, εάν διαγνωσθεί εγκαίρως, προτού βλάψει τα ζωτικά όργανα, μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Η αύξηση της χοληστερίνης και των τριγλυκεριδίων, εάν διαγνωσθεί εγκαίρως, αντιμετωπίζεται ουσιαστικά με τα σύγχρονα φάρμακα (στατίνες) και το φυσικό τρόπο ζωής. Η μη κατανάλωση φυτικών τροφών είναι ίσως ο πιο απλός παράγοντας κινδύνου, που μπορεί να αντιμετωπιστεί με τη σωστή ενημέρωση του κάθε ανθρώπου. Αντιθέτως η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας είναι επίπονη και δύσκολη για κάθε άνθρωπο και αυτό γιατί σχετίζεται με τον περιορισμό της ποσότητας της τροφής και την ποιοτική διατροφή.

Τέλος η σωματική άσκηση, που συνδέεται με το καθημερινό βάδισμα και γενικότερα με την κινητικότητα του κάθε ανθρώπου, είναι κάτι που με λίγη θέληση μπορεί να επιτευχθεί. Αυτά τα απλά πράγματα, που ο κάθε άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει, συνδέονται άμεσα με τη μακροζωία και την καλύτερη ποιότητα ζωής.

7. Η οργανωμένη πρόληψη

Η πίστη και η ελπίδα είναι δύο βασικά στοιχεία της ζωής, τα οποία ευτυχώς δεν εγκαταλείπουν τον άνθρωπο ως το τέλος. Δεν τον εγκαταλείπουν ακόμα και στις αρνητικές πλευρές του. Εκεί όπου θέλει να πιστεύει ότι αυτός θα αποτελεί πάντα την εξαίρεση του κανόνα. Εκεί όπου αγοράζει το θάνατο με την προειδοποίηση γραμμένη πάνω στο κουτί. Εννοώ την προειδοποίηση του θανάτου πάνω στο κουτί που περιέχει τα τσιγάρα. Πάνω στο κουτί τα γράμματα γράφτηκαν στην αρχή υποτυπώδη, αργότερα μεσαίου μεγέθους και, τελευταία, τεράστια σε μέγεθος. «Το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο». «Το κάπνισμα προκαλεί έμφραγμα». «Το κάπνισμα σκοτώνει το έμβρυο». O καπνιστής το αγοράζει, χαμογελά και απολαμβάνει τελικά το τσιγάρο του. Ελπίζει ότι όλα αυτά θα συμβούν στους διπλανούς του, ενώ αυτός θα παραμείνει αλώβητος, γιατί ανήκει στην εξαίρεση. Δυστυχώς όμως γι’ αυτόν οι 8 στους 10 καπνιστές θα ακολουθήσουν τον κανόνα. Έτσι απλώς αποφασίζει να παίξει τη ζωή του κορόνα γράμματα, γιατί πάντα ελπίζει.

Δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως στοιχίζει παγκοσμίως η αντικαπνιστική εκστρατεία. Δεν υπάρχει ιατρικό περιοδικό, ακόμα και το πιο ασήμαντο, που να έχει φιλοξενήσει έστω και μια μικρή στήλη, γράφοντας ότι το κάπνισμα δεν είναι δα και τόσο καταστροφικό. Δεν υπάρχει ούτε μία επιστημονική εταιρεία στον κόσμο που να μην υιοθετεί τη θέση ότι το κάπνισμα είναι ο πρώτος εχθρός του ανθρώπου.

Εντούτοις υπάρχει μια θλιβερή μειονότητα, η οποία, δήθεν υποστηρίζουσα το δικαίωμα της ελευθερίας του ατόμου, όχι μόνο καπνίζει, αλλά «προπαγανδίζει» με αυθαδειάζοντα τρόπο παντού το κάπνισμα. Τα άτομα αυτά εμφανίζονται ακόμα και από τηλεοράσεως με ένα τσιγάρο κατά τη διάρκεια ακόμα και ολιγόλεπτων τηλεοπτικών εμφανίσεων και γεμίζουν με καπνό όλη την οθόνη, ακόμα και μέσα στα υπνοδωμάτια των τηλεθεατών. Εγκληματική η απουσία του Eθνικού Ραδιοτηλεοπτικού Συμβουλίου. Πόσοι άραγε νέοι καπνιστές, και ιδιαίτερα νεαρά άτομα, δεν θεωρούν πρότυπο απελευθέρωσης τα απερίσκεπτα αυτά τηλεοπτικά πρόσωπα;

Ποιος εκτιμά τις επιπτώσεις στην οικονομία, αφού τα ασφαλιστικά ταμεία και οι οργανισμοί υποχρεώνονται να καταβάλλουν δισεκατομμύρια ετησίως για τη νοσηλεία και θεραπεία των καπνιστών στα νοσοκομεία; O Παγκόσμιος Oργανισμός Υγείας συνιστά σε όλες τις κυβερνήσεις να υιοθετήσουν νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που θα οδηγήσουν σε έναν άλλο τρόπο ζωής. Δηλαδή μεταβολή του τρόπου που εργάζεται, κινείται, ασκείται και διατρέφεται ο σύγχρονος άνθρωπος.

Όχι με ποινές και απαγορεύσεις, αλλά με την έμπρακτη υιοθέτηση ενός ανθρωποκεντρικού τρόπου ζωής, ο οποίος τελικά θα αποδειχτεί και οικονομικά συμφέρων, αφού θα αλλάξει η νοσηρότητα του πληθυσμού. Έτσι εκτιμάται ότι σε μία δεκαετία ο συνδυασμός της έμπρακτης πρόληψης με τις εξελισσόμενες θεραπείες θα οδηγήσει στην ελαχιστοποίηση της αθηροσκληρωτικής νόσου, που σήμερα θεωρείται ο πλέον επικίνδυνος δολοφόνος του ανθρώπου, αφού ύπουλα και χωρίς προειδοποιητικά ενοχλήματα τον οδηγεί στην αναπηρία και στο θάνατο. Το έμφραγμα του μυοκαρδίου και το εγκεφαλικό επεισόδιο είναι οι συχνότερες επικίνδυνες επιπλοκές της αθηροσκλήρωσης, ενώ ακολουθούν τα ανευρύσματα των μεγάλων αρτηριών και ιδιαί τερα της αορτής.

Είναι αυτονόητο ότι αποτελεί χρέος κάθε οργανωμένης πολιτείας να εφαρμόσει συγκεκριμένες πολιτικές, που θα οδηγήσουν σε μεταβολή του τρόπου ζωής των πολιτών, ώστε αυτός να αναβαθμιστεί ποιοτικά και να εξυπηρετηθεί ουσιαστικά και όχι φραστικά η πρόληψη των καρδιαγγειακών παθήσεων.

8. Oι νέοι τρόποι πρόληψης της καρδιακής προσβολής

Η δεκαετία του 1970 έδωσε τις πρώτες ελπίδες ότι σύντομα θα νικηθεί το έμφραγμα, ο αιφνίδιος θάνατος και η καρδιακή προσβολή με την ευρεία και εκτεταμένη χρήση της εγχείρησης bypass. Oι δεκαετίες του 1980 και του 1990 έδωσαν νέες ελπίδες με την εφαρμογή της αγγειοπλαστικής και των stents σε στενωτικές βλάβες σε όλες τις αρτηρίες. Δυστυχώς οι ελπίδες υπήρξαν φρούδες. Όχι μόνο δεν πέτυχαν οι μέθοδοι αυτές τους στόχους τους, αλλά αυξήθηκε η νοσηρότητα των αρρώστων, ακόμα και οι θάνατοι με την ευρεία και αλόγιστη χρήση των μεθόδων αυτών.

Με την αξονική τομογραφία καρδιάς 64 τομών μπορούμε να διακρίνουμε στενώσεις σε αγγεία της καρδιάς και σε μοσχεύματα. Αντιθέτως, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Oργανισμό Υγείας, χώρες όπως οι ΗΠA, ο Καναδάς, η Αυστραλία και η Αγγλία είδαν να ελαττώνονται εντυπωσιακά οι θάνατοι και η νοσηρότητα των κατοίκων τους όταν εφάρμοσαν τα προγράμματα πρόληψης. Παρ’ όλα αυτά ο στόχος δεν επιτεύχθηκε.

Η στεφανιαία νόσος εξακολουθεί να είναι η πρώτη αιτία θανάτου των ανεπτυγμένων χωρών, παρά την ανάπτυξη της φοβερής τεχνολογίας όσον αφορά τα φάρμακα, την αγγειοπλαστική και τις εγχειρήσεις. Η αναποτελεσματικότητα των θεραπειών αποδίδεται όχι τόσο στην αδυναμία των ίδιων των θεραπειών όσο στην αδυναμία ανάδειξης των αρρώστων εκείνων που είναι οι κατάλληλοι για να πάρουν την ενδεδειγμένη θεραπεία. Όμως σε ένα συμφωνούν όλοι, ότι τα θεαματικά αποτελέσματα που μέχρι σήμερα έχουν επιτευχθεί όσον αφορά την ελάττωση της στεφανιαίας νόσου οφείλονται στην οργανωμένη πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη που ανέπτυξαν οι χώρες που τα πέτυχαν.

Η αισιοδοξία αυτή, που καλλιεργήθηκε, οδήγησε τους επιστήμονες σε πλέον επιθετική πολιτική προς αυτή την κατεύθυνση. Σήμερα οι μεγαλύτεροι επιστημονικοί οργανισμοί στον κόσμο, όπως η Αμερικανική Εταιρεία Καρδιολογίας και το Αμερικανικό Κολέγιο Καρδιολογίας, χαράσσουν νέα πορεία με στόχο το τελειωτικό χτύπημα. Την εξαφάνιση του εμφράγματος και του αιφνίδιου θανάτου, δηλαδή την εκρίζωση της καρδιακής προσβολής.

Σήμερα συνιστούν όλοι οι άνδρες ηλικίας 45-75 ετών και όλες οι γυναίκες 55-75 ετών να υποβάλλονται σε υπερηχογραφική εξέταση των καρωτίδων τους και σε ειδική αξονική τομογραφία καρδιάς 64 τομών για την απεικόνιση των στεφανιαίων αρτηριών τους, εκτός εάν έχουν χοληστερίνη λιγότερη από 200 mg%, αρτηριακή πίεση χαμηλότερη από 120 mmHg τη μεγάλη και 80 mmHg τη μικρή, φυσιολογικό σάκχαρο, δεν καπνίζουν, δεν είναι παχύσαρκοι και δεν έχουν οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου, εμφραγμάτων και γενικότερα παθήσεων των αρτηριών.

Στόχος της προσπάθειας αυτής είναι να αναγνωριστούν και να βρεθούν οι ασυμπτωματικοί αυριανοί άρρωστοι, που θα έχουν αρχόμενη αθηροσκλήρωση, που θα έχουν δηλαδή μικρές, μαλακές, γεμάτες χοληστερίνη πλάκες στο τοίχωμα των αρτηριών τους. Δηλαδή θα έχουν τις πλάκες εκείνες που μπορούν να δημιουργήσουν το έμφραγμα του μυοκαρδίου, το εγκεφαλικό επεισόδιο ή τον αιφνίδιο θάνατο, χωρίς προηγουμένως οι πάσχοντες να παρουσιάσουν οποιοδήποτε άλλο ενόχλημα. Η επαναστατική αυτή τεχνολογία της αξονικής τομογραφίας των 64 τομών μάς επιτρέπει να διακρίνουμε τους ασυμπτωματικούς ασθενείς και να τους θεραπεύσουμε προτού εκδηλωθεί η φοβερή νόσος της αθηροσκλήρωσης και οι επιπλοκές της. Έτσι σήμερα η Καρδιολογία ατενίζει το μέλλον με μεγαλύτερη αισιοδοξία, με τους πλέον ρομαντικούς καρδιολόγους να πιστεύουν ότι την προσεχή δεκαετία θα έχει νικηθεί πλήρως η στεφανιαία νόσος και γενικότερα η αθηροσκλήρωση.

9. Η διατροφή στη ζωή μας

Η διατροφή επηρεάζει τρεις βασικούς παράγοντες, ιδιαίτερα σημαντικούς όσον αφορά τη διάρκεια και την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Επηρεάζει αναμφισβήτητα το βάρος του σώματος, την αρτηριακή πίεση και τα επίπεδα της χοληστερίνης στο αίμα. Όμως είναι γνωστό ότι μπορεί κάποιος να τρώει υπερβολικά και να μην παχαίνει. Μπορεί να τρώει ελεύθερα αλμυρά και λιπαρά, εντούτοις η αρτηριακή του πίεση και οι τιμές της χοληστερίνης να βρίσκονται μέσα σε φυσιολογικά πλαίσια. Κλασικό παράδειγμα ο ολυμπιονίκης της κολύμβησης στο Πεκίνο που κέρδισε 8 χρυσά μετάλλια και ο οποίος αποκάλυψε ότι έχει ελεύθερο διαιτολόγιο, που ανέρχεται σε 12.000 θερμίδες την ημέρα (φ.τ. 2.000-2.500). Εντούτοις ούτε παχύσαρκος είναι ούτε υπερτασικός, ούτε φυσικά πάσχει από αθηροσκλήρωση!

Η διατροφή για να προκαλέσει κακό χρειάζεται ελαττωματικά γονίδια και απουσία άσκησης. Έτσι λοιπόν ο υπεράνθρωπος ολυμπιονίκης των 8 χρυσών μεταλλίων σε 8 αγωνίσματα της κολύμβησης, ενώ παραβιάζει τον κανόνα, δεν φαίνεται να έχει κανένα πρόβλημα. Δυστυχώς αυτό δεν συμβαίνει στο μέσο άνθρωπο, που δεν ασκείται, δεν κάνει τη ζωή του ολυμπιονίκη και φυσικά δεν είναι εφοδιασμένος με αντίστοιχα γονίδια. Σωστή διατροφή δεν σημαίνει να προσέχει κανείς σχολαστικά τον αριθμό των θερμίδων που του αποδίδουν οι τροφές που τρώει.

Το τελικό αποτέλεσμα για κάθε άνθρωπο εξαρτάται από τον αριθμό των θερμίδων που προσλαμβάνει μείον τον αριθμό των θερμίδων που καταναλίσκει κατά την άσκηση. Υπάρχουν ορισμένοι σχολαστικοί άνθρωποι που διαβάζουν από πίνακες πόσα γραμμάρια ψωμιού, τυριού, κρέατος και φρούτων πρέπει να καταναλώνουν σε κάθε φαγητό και προσπαθούν να συμμορφωθούν. Η σχολαστικότητα αυτή δεν πιστεύω, από την πείρα μου, ότι εξυπηρετεί κανέναν.

Ένας φυσιολογικός άνθρωπος πρέπει να προσλαμβάνει 2.000-2.500 θερμίδες, ενώ ο παχύσαρκος άνδρας περί τις 1.800 θερμίδες και η παχύσαρκη γυναίκα περί τις 1.500 θερμίδες. Αυτό σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να απολαμβάνει την ποικιλία των τροφών σε ποσότητες μερίδων εστιατορίου, με έμφαση στα δημητριακά, στα φρούτα, στα λαχανικά και στα γαλακτοκομικά προϊόντα με μειωμένα λιπαρά. Από τα κρέατα θα πρέπει να επιλέγει τα άσπρα, με προτίμηση τα ψάρια και τα πουλερικά.

Σημαντικό ρόλο για τη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης για κάθε δίαιτα παίζει η ποσότητα του προσλαμβανόμενου νατρίου (αλάτι). Γι’ αυτό πρέπει να γνωρίζουμε ότι:

• Οι φρέσκες τροφές έχουν λιγότερο αλάτι συγκριτικά με τις επεξεργασμένες.

• Η προσθήκη αλατιού στο φαγητό για να γίνει νοστιμότερο αποτελεί λάθος κίνηση.

• Οι σάλτσες, τα τουρσιά, οι ελιές και το πικάντικο ψωμί αποτελούν πάντα πηγή αλατιού.

Η έρευνα DASH, που μελέτησε την επίδραση της δίαιτας στη θεραπεία της υπέρτασης, έδειξε ότι η δίαιτα με υπεροχή των φρούτων και των λαχανικών, καθώς και η μεικτή, ήταν οι αποτελεσματικότερες. Αντίθετα η δίαιτα που περιλάμβανε ελεύθερα λιπαρά δεν είχε ευεργετική επίδραση στην αρτηριακή πίεση. Μια άλλη πρόσφατη έρευνα της διατροφής, που δημοσιεύτηκε σε ένα από τα πιο έγκριτα ιατρικά περιοδικά (New England Journal of Medicine), έδειξε ότι η παραδοσιακή δίαιτα χαμηλών λιπαρών και ένα διαιτολόγιο που βασίστηκε στη μεσογειακή διατροφή οδήγησαν σε παρόμοια απώλεια βάρους.

Η δίαιτα με χαμηλά λιπαρά οδήγησε σε μέση ελάττωση 3,3 κιλών στο βάρος, η μεσογειακή δίαιτα σε μέση ελάττωση 4,6 κιλών, ενώ η δίαιτα με περιορισμό των υδατανθράκων (δίαιτα Atkins) σε απώλεια 5,5 κιλών. Παρ’ όλα αυτά οι ερευνητές αυτής της μελέτης τονίζουν ότι δεν υπάρχει δίαιτα που να ταιριάζει σε όλους. Ο κάθε ένας χρειάζεται εξατομίκευση της δίαιτάς του.

10. Η φυτική διατροφή και η προστασία της καρδιάς

Είναι πολλοί αυτοί που συζητούν για την ωφελιμότητα της διατροφής με φυτά. Άλλωστε τα όσπρια και το λάδι αποτελούν βασικά συστατικά της μεσογειακής δίαιτας, που αναμφίβολα θεωρείται μία από τις καλύτερες, αν όχι η καλύτερη δίαιτα. Όμως από επιστημονικής πλευράς πώς έχει το όλον θέμα;

Αναμφισβήτητα υπάρχουν ουσίες μέσα στα φυτά που πειραματικά αποδείχτηκε ότι έχουν θεραπευτικές δράσεις. Στο λάδι υπάρχουν οι φυτοστερόλες. Στα φρούτα και ιδιαίτερα στα σταφύλια και στο κρασί, στα φασόλια, στα κρεμμύδια, στο πράσινο τσάι και στη σόγια περιέχονται οι φαινολικές ενώσεις, τα φλαβινοειδή και οι ανθοκυανίνες. Στα φρούτα με χρώμα πράσινο, κίτρινο, πορτοκαλί και στους φλοιούς των καρπών υπάρχουν αντίστοιχα τα καροτενοειδή και οι λιγνάνες.

Στην ντομάτα, στο κόκκινο γκρέιπ φρουτ και στα βερίκοκα υπάρχει το λυκοπένιο. Στα κολοκύθια, στις πιπεριές, στο λάχανο, στο μπρόκολο, στο σέλινο, στα εσπεριδοειδή και στα καρότα περιέχονται τα τερπένια. Στο κουνουπίδι, στο λάχανο, στο σπανάκι και στο μπρόκολο περιέχονται οι ινδόλες. Το γαλλικό παράδοξο συνίσταται στις παρατηρήσεις Γάλλων επιστημόνων, όπου άτομα που κατανάλωναν όντως φαγητά με υψηλή περιεκτικότητα σε κεκορεσμένα λίπη (κρέατα-λιπαρά) είχαν μικρότερη νοσηρότητα και θνητότητα από καρδιοαγγειοπάθειες όταν καθημερινά έπιναν με το φαγητό ένα ποτήρι κόκκινο κρασί.

Το γεγονός αυτό αποδόθηκε στην καρδιοπροστατευτική δράση που ασκούν οι αντιοξειδωτικές ουσίες του κρασιού. Με απλά λόγια η φυτική διατροφή, που περιέχει όλες τις προαναφερθείσες ουσίες, αποτελεί ένα οπλοστάσιο που αντιστρατεύεται όλους τους μηχανισμούς της αθηροσκλήρωσης που καταστρέφουν τις αρτηρίες και δημιουργούν εμφράγματα ή εγκεφαλικά επεισόδια.

Με ειδικούς μηχανισμούς παρεμποδίζεται η οξείδωση της LDL (κακής χοληστερίνης), η οποία με τον τρόπο αυτό γίνεται λιγότερο καταστροφική για τις αρτηρίες. Επίσης με ανάλογους μηχανισμούς παρεμποδίζεται η συγκόλληση των αιμοπεταλίων, που έχει συνέπεια να δημιουργούνται εύκολα θρόμβοι μέσα στις αρτηρίες όταν σπάει η αθηροσκληρωτική πλάκα. Ιδιαίτερη αξία έχει και ο μηχανισμός με τον οποίο οι φυτοστερόλες παρεμποδίζουν την απορρόφηση από το έντερο σημαντικού μέρους της χοληστερίνης που περιέχουν οι τροφές. Έτσι αποφεύγεται η είσοδος της χοληστερόλης μέσα στην κυκλοφορία του αίματος.

Με το σκεπτικό αυτό άλλωστε χρησιμοποιούνται οι φυτοστερόλες για τον εμπλουτισμό των γαλακτοκομικών προϊόντων που διαφημίζονται καθημερινά, με το στόχο η χοληστερίνη των τροφών να μην αυξάνει την ολική χοληστερίνη του οργανισμού και μάλιστα να προκαλείται και μια μικρή μείωση (10%) της LDL (κακής) χοληστερίνης. Κατά συνέπεια η αποκλειστική χρήση του ελαιόλαδου είναι υπεραρκετή για να προστατευθεί η καρδιά. Συνοψίζοντας, οι φυτοχημικές ουσίες αφενός κινητοποιούν όλους τους παράγοντες που προασπίζουν τις αρτηρίες (π.χ. μονοξείδιο του αζώτου κτλ.), αφετέρου αποτρέπουν την καταστροφή τους με την καταστολή όλων των μηχανισμών που προκαλούν αγγειοσύσπαση, δημιουργία θρόμβων και προάγουν τη φλεγμονή του τοιχώματος των αρτηριών.

Όμως υπάρχουν βασικά ερωτήματα, που πρέπει να απαντηθούν. Πόση ακριβώς είναι η ωφέλεια των φυτοχημικών ουσιών; Πόση ποσότητα πρέπει να προσλαμβάνει ο άνθρωπος ημερησίως για να επιτύχει το μεγαλύτερο δυνατό αποτέλεσμα; Υπάρχουν αλληλεπιδράσεις με τις υπόλοιπες τροφές που να αυξάνουν ή να ελαττώνουν την αποτελεσματικότητά τους; Μια σειρά πολυκεντρικών μελετών στο άμεσο μέλλον θα απαντήσει. Μέχρι τότε όμως γνωρίζουμε την ωφελιμιστική δράση των φυτοχημικών ουσιών και γι’ αυτό προτρέπουμε ασθενείς και μη να προτιμούν τη φυτική διατροφή ως πρώτη επιλογή και όχι ως συμπλήρωμα στο διαιτολόγιό τους.

11. Περιβάλλον, διατροφή και καρδιά

Είναι πολλοί εκείνοι που πιστεύουν ότι το είδος της τροφής είναι ο καθοριστικός παράγοντας της υγείας του ανθρώπου. Αυτό μάλλον είναι υπερβολή. Η αλήθεια είναι ότι η διατροφή είναι ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες που διαμορφώνουν την υγεία του ανθρώπου. Ο καθοριστικός παράγοντας είναι το περιβάλλον, μέρος του οποίου αποτελεί η διατροφή. Ο ρόλος του περιβάλλοντος σε συνδυασμό με την πρόληψη είναι εξίσου σημαντικός με το ρόλο των γονιδίων. Αυτό δεν αποτελεί καμία υπερβολή, δεδομένου ότι για να εκδηλωθεί μια πάθηση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τα γονίδια, αλλά από την επίδραση του περιβάλλοντος πάνω σ’ αυτά.

Τα γονίδια είναι οι σφαίρες που υπάρχουν μέσα σε ένα πιστόλι. Το περιβάλλον είναι η σκανδάλη του πιστολιού. Εάν δεν πατηθεί η σκανδάλη, το πιστόλι δεν εκπυρσοκροτεί. Η μεγάλη σημασία του περιβάλλοντος για την εκδήλωση στεφανιαίας νόσου (έμφραγμα-αιφνίδιος θάνατος) αποδείχτηκε πλήρως επιδημιολογικά, όταν παρατηρήθηκε ότι οι Ιάπωνες που ζούσαν στην Αμερική νοσούσαν από στεφανιαία νόσο στα ίδια ποσοστά με τους Αμερικανούς, σε αντίθεση με τα μέλη των οικογενειών τους που είχαν μείνει στην Ιαπωνία και τα οποία νοσούσαν όπως οι Ιάπωνες (είχαν πολύ χαμηλότερα ποσοστά στεφανιαίας νόσου).

Γενικότερα μέσα στην έννοια περιβάλλον περιλαμβάνονται παράγοντες φυσικοί (π.χ. διάφορες ακτινοβολίες), παράγοντες χημικοί (π.χ. το διοξείδιο του άνθρακα, παράγοντες μολύβδου στην ατμόσφαιρα), παράγοντες βιολογικοί (π.χ. διάφοροι ιοί και μικρόβια), καθώς και παράγοντες κοινωνικοί (οι οικονομικοκοινωνικές συνθήκες, το κάπνισμα, τα ναρκωτικά κτλ.). Με λίγα λόγια η εισαγωγή του αυτοκινήτου στη ζωή μας, η παρατεταμένη ηλιοθεραπεία, η ελεύθερη σεξουαλική ζωή, η φτώχεια και η κοινωνική εξαθλίωση συγκαταλέγονται στα απλά παραδείγματα της αρνητικής επίδρασης του περιβάλλοντος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ρευματικός πυρετός και οι ρευματικές βαλβιδοπάθειες τείνουν να εξαφανιστούν στην τελευταία γενιά στη χώρα μας, ενώ στην προηγούμενη γενιά, που έζησε με χειρότερες οικονομικοκοινωνικές συνθήκες, τα ποσοστά του ρευματικού πυρετού και των επιπλοκών του ήταν πολύ υψηλά. Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουν σήμερα άλλες χώρες των Βαλκανίων με χειρότερο οικονομικοκοινωνικό status από την Ελλάδα, καθώς και οι οικονομικά αδύνατες χώρες της Άπω Ανατολής.

Όσον αφορά τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης και τις σκανδιναβικές, ο ρευματικός πυρετός εξαφανίστηκε πριν από πολλές δεκαετίες. Πόσο όμως επηρεάζει τη ζωή μας η διατροφή; Φαίνεται ότι την επηρεάζει σημαντικά. Πριν από 30 χρόνια με τη μελέτη των 7 χωρών αποδείχτηκε ότι περιοχές της Ελλάδας όπου οι κάτοικοι ζούσαν με διατροφή που είχε βάση το ελαιόλαδο είχαν πολύ χαμηλό ποσοστό εμφάνισης στεφανιαίας νόσου. Σήμερα έχει αποδειχτεί ότι η κλασική μεσογειακή διατροφή είναι άριστη διατροφή για τη διατήρηση της καλής υγείας.

Σε σημείο μάλιστα ώστε σήμερα να επιχειρείται ακόμα και στα αλλαντικά να αντικαθίσταται μεγάλη ποσότητα λίπους με λάδι, για να είναι όσο γίνεται λιγότερο βλαπτικά. Είναι πράγματι πολύ δύσκολο ένας άνθρωπος να μπορέσει να υπακούει αυστηρά σε κάθε υγιεινό διαιτολόγιο που περιέχεται σε διάφορα έντυπα. Όμως μπορεί να ακολουθήσει ορισμένους βασικούς κανόνες στη ζωή του, τους οποίους να μπορεί να εφαρμόζει στην πράξη.

Ελεύθερη είναι η δίαιτα για οτιδήποτε προέρχεται από το φυτικό βασίλειο. Ελεύθερη είναι η δίαιτα που περιέχει πουλερικά. Ελεύθερη είναι η δίαιτα με ψάρια και ό,τι προέρχεται από αυτά. Τα ζώα που έχουν κόκκινο κρέας και ό,τι προέρχεται από αυτά πρέπει να θεω ρούνται καταναλώσιμα δεύτερης ή τρίτης επιλογής. Το λάδι πρέπει να υποκαθιστά –όπου είναι δυνατόν– παντού το βούτυρο, ενώ πρέπει να μην υπερκαταναλώνονται τα γλυκά.

Με βάση αυτές τις αρχές συμπληρώνονται όλα τα διαιτολόγια που ισχυρίζονται ότι στηρίζονται στη μεσογειακή δίαιτα. Όμως η μεσογειακή δίαιτα παραμένει η λιτή δίαιτα ενός ψαρά σε ένα μικρό νησί, που θεωρούσε πολυτέλεια στη ζωή του μία φορά την εβδομάδα, κάθε Κυριακή, να τρώει κρέας για το μεσημεριανό φαγητό του.

12. Ένας νέος δείκτης που προφυλάσσει από καρδιακό επεισόδιο

Το FDA είναι σήμερα ο σοβαρότερος και αυστηρότερος οργανισμός που υπάρχει στον κόσμο και ο οποίος είναι ο κύριος υπεύθυνος για τον έλεγχο των φαρμάκων και των τροφών που κυκλοφορούν στην Αμερική. Αυτός ο οργανισμός πρόσφατα ενέκρινε ένα νέο τεστ, που ονομάζεται PLAC και αναφέρεται στον προσδιορισμό της φωσφολιπάσης Α2.

Η ουσία αυτή είναι ένα ένζυμο που αυξάνεται όταν υπάρχει φλεγμονή του τοιχώματος των αρτηριών. Καθώς είναι δεδομένο ότι περίπου το 70% των καρδιακών επεισοδίων (έμφραγμα ή ασταθής στηθάγχη) οφείλονται στο σπάσιμο μιας μικρής αθηρωματικής πλάκας, η οποία έχει σαν βάση τη φλεγμονή που υπάρχει στην αθηρωματική πλάκα, είναι ευνόητο ότι το να γνωρίζει ο γιατρός πως το τοίχωμα των αρτηριών του ασθενούς του φλεγμαίνει έχει θεμελιώδη σημασία για την πρόληψη ενός καρδιακού επεισοδίου.

Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε ότι όταν έχουμε αύξηση της C αντιδρώσας πρωτεΐνης (CRP), η οποία σηματοδοτεί ύπαρξη γενικής φλεγμονής, πρέπει να ανησυχούμε. Όμως η CRP, έστω και η υψηλής ευαισθησίας CRP (hs CRP), υποδηλώνει φλεγμονή οπουδήποτε στο σώμα, ενώ η φωσφολιπάση Α2 υποδηλώνει φλεγμονή στα τοιχώματα των αρτηριών.

Το γεγονός αυτό πρέπει να ανησυχεί ιδιαίτερα γιατρό και ασθενή, γιατί τότε υπάρχει αυξημένος κίνδυνος καρδιακού ή εγκεφαλικού επεισοδίου. Η δημοσιευμένη έρευνα πάνω στο θέμα αυτό μας πληροφορεί ότι ασθενείς με κακή χοληστερίνη, ακόμα και μικρότερη από 130 mg/dl, και αυξημένη φωσφολιπάση Α2 έχουν διπλάσιο κίνδυνο για καρδιακό συμβάν. Στην περίπτωση του εγκεφαλικού επεισοδίου, ακόμα και εάν η αρτηριακή πίεση είναι φυσιολογική, όταν η φωσφολιπάση Α2 είναι αυξημένη ο ασθενής διατρέχει διπλάσιο κίνδυνο να πάθει εγκεφαλικό επεισόδιο.

Στις περιπτώσεις μάλιστα που υπάρχει υπέρταση (αυξημένη αρτηριακή πίεση) ο κίνδυνος για πιθανότητα εγκεφαλικού επεισοδίου επταπλασιάζεται. Γενικά η αυξημένη τιμή της φωσφολιπάσης Α2 δίνει το «πράσινο φως» για εντατικοποίηση τόσο της προληπτικής όσο και της φαρμακευτικής θεραπείας. Σήμερα τα εγκεφαλικά και καρδιακά επεισόδια, πέραν του κινδύνου απώλειας της ζωής, αποτελούν την πρώτη αιτία μακροχρόνιας σοβαρής αναπηρίας, με ανυπολόγιστες επιπτώσεις για την εθνική οικονομία.

Γι’ αυτό και σήμερα αποδίδεται τεράστια σημασία διεθνώς στην πρόληψη και έγκαιρη θεραπεία τους, γιατί πέραν αυτής καθαυτής της ανθρώπινης προσφοράς η πρόληψη εκατομμυρίων καρδιαγγειακών επεισοδίων συμβάλλει ουσιαστικά ακόμα και στη βελτίωση της εθνικής οικονομίας.

Η φωσφολιπάση Α2 ως δείκτης πρόληψης εισάγεται τώρα και στη χώρα μας, οπότε θα δοθεί η ευκαιρία να γίνει αντιληπτή η ουσιαστική της προσφορά. Και αυτό γιατί πολλές επιστημονικές δημοσιεύσεις, που προκαλούν στην αρχή ενθουσιασμό, στην κλινική πράξη αποδεικνύεται ότι ο πρώτος ενθουσιασμός παραχωρεί τη θέση του σε σχετική, απλή αισιοδοξία.

Ανάλογος επιστημονικός ενθουσιασμός υπήρξε μετά τις πρώτες ανακοινώσεις σχετικά με τη χρησιμότητα στην κλινική πράξη της υψηλής ευαισθησίας C αντιδρώσας πρωτεΐνης (hs CRP), που όμως τελικά δεν επιβεβαιώθηκε. Γι’ αυτό ας περιμένουμε τα αντίστοιχα ελληνικά αποτελέσματα, με την ελπίδα ότι το νέο αυτό test (PLAC) θα προκαλέσει ουσιαστική ελάττωση των καρδιαγγειακών επεισοδίων και των επιπλοκών τους, με το να ενεργοποιεί έγκαιρα γιατρό και ασθενή.

13. Οι νέοι βιοδείκτες και η ρήξη της πλάκας

Έχει πια γίνει δεκτό από όλη την επιστημονική κοινότητα ότι η μικρή αθηρωματική πλάκα που βρίσκεται στο τοίχωμα μιας αρτηρίας είναι «βόμβα», που μπορεί να αφαιρέσει ακόμα και τη ζωή του ανθρώπου. Η μικρή αθηρωματική πλάκα, όταν δεν προστατεύεται από παχιά και ισχυρή κάψα, είναι δυνατόν σιγά σιγά να αδυνατίσει, να λεπτύνει και να σπάσει κι έτσι να δημιουργήσει έμφραγμα, εγκεφαλικό επεισόδιο ή αιφνίδιο θάνατο.

Ο συνηθέστερος μηχανισμός που αδυνατίζει η κάψα η οποία περιβάλλει την πλάκα είναι η φλεγμονή. Πέραν των απεικονιστικών τεχνικών, που μπορούν να απεικονίσουν την πλάκα και την κάψα (ενδοστεφανιαίο υπερηχογράφημα, μαγνητική και αξονική τομογραφία), υπάρχουν ορισμένες ουσίες (βιοδείκτες) που κυκλοφορούν στο αίμα και μας δείχνουν εάν αναπτύσσονται αθηρωματικές πλάκες και σε ποια κατάσταση βρίσκονται από πλευράς φλεγμονής.

Για το λόγο αυτό ο συνδυασμός τιμής της hs CRP και του Plac test βοηθά στο να αντιληφθούμε τι συμβαίνει με τις αθηρωματικές πλάκες των στεφανιαίων αρτηριών ή γενικότερα των αρτηριών του οργανισμού. Το Plac test μετρά τη σύμπλοκη πρωτεΐνη του οργανισμού φωσφολιπάση Α2, η οποία αυξάνεται όταν υπάρχει φλεγμονή και σηματοδοτεί το σχηματισμό εύθραυστων πλακών. Το Plac test δεν επηρεάζεται από τις γενικότερες φλεγμονές του οργανισμού (λοιμώξεις, κάπνισμα κτλ.) και θεωρείται ειδικότερο test για την ανίχνευση της φλεγμονής στο τοίχωμα των αρτηριών.

Τα άτομα με αυξημένες τιμές «κακής» χοληστερίνης, άνω των 100 mg, και αυξημένες τιμές Plac test έχουν διπλάσιο κίνδυνο για στεφανιαία συμβάντα. Άτομα με αυξημένες τιμές Plac test και φυσιολογική αρτηριακή πίεση διατρέχουν διπλάσιο κίνδυνο για εγκεφαλικό επεισόδιο. Άτομα με αυξημένες τιμές Plac test και υψηλή αρτηριακή πίεση έχουν επταπλάσιο κίνδυνο για εγκεφαλικό επεισόδιο.

Οι αυξημένες τιμές του Plac test πρέπει να αφυπνίζουν γιατρούς και ασθενείς, ούτως ώστε οι ασθενείς να αλλάζουν επειγόντως τρόπο ζωής, προκειμένου να αποτρέψουν το επερχόμενο κακό συμβάν. Υπό την έννοια αυτή, όταν διαπιστώνονται αυξημένες τιμές των βιοδεικτών, πρέπει να επιδιώκεται εντατικοποίηση της φαρμακευτικής θεραπείας, μεσογειακή διατροφή, αύξηση της άσκησης, αδυνάτισμα για τους παχύσαρκους, διακοπή του καπνίσματος για τους καπνιστές, φυσιολογικοποίηση των τιμών του σακχάρου και της χοληστερίνης.

Συμπερασματικά οι βιοδείκτες φαίνεται να εξελίσσονται σε σπουδαίο προγνωστικό παράγοντα για την εξέλιξη της στεφανιαίας νόσου. Όμως ο χρόνος θα δείξει την πραγματική συμβολή τους στην πρόγνωση ενός επερχόμενου οξέος στεφανιαίου επεισοδίου.

14. Το παράδοξο φαινόμενο της Γαλλίας

Στη δεκαετία του 1970 ήρθε ένα σκληρό επιδημιολογικό μήνυμα από την Αμερική. Η μελέτη Framminham, μία από τις εγκυρότερες, αν όχι η εγκυρότερη μελέτη στον κόσμο, απέδειξε ότι εάν ο άνθρωπος θέλει να προφυλάξει τις στεφανιαίες αρτηρίες της καρδιάς του από αθηροσκλήρωση και κατά συνέπεια από έμφραγμα του μυοκαρδίου ή αιφνίδιο θάνατο, θα πρέπει να ξεχάσει το κάπνισμα, τα κεκορεσμένα λίπη (κόκκινα κρέατα, τυριά, βούτυρο κτλ.), τα οποία προκαλούν κυρίως αύξηση της χοληστερίνης, και ιδιαίτερα της κακής χοληστερίνης (LDL). Το παράδοξο γεγονός ήταν ότι οι Γάλλοι, που κατανάλωναν περίπου τις ίδιες θερμίδες και την ίδια ποιότητα φαγητού με τους Αμερικανούς, παρουσίαζαν εντυπωσιακά χαμηλά νούμερα θανάτων από στεφανιαία νόσο. Μόλις 99 άνδρες από 100.000 κατοίκους έχαναν τη ζωή τους από στεφανιαία νόσο σε σύγκριση με 291 Αμερικανούς.

Ποιο να ήταν άραγε το μυστικό; Αργότερα πειραματικές και επιδημιολογικές μελέτες απέδειξαν ότι το κρασί, και όχι μόνο το κόκκινο το γαλλικό, αλλά το κρασί γενικά, περιέχει αιθανόλη και πολυφαινόλες, δύο δηλαδή συστατικά που έχουν ισχυρή αντιοξειδωτική δράση και προφυλάσσουν όλες τις αρτηρίες του οργανισμού από την οξειδωτική καταστροφή, η οποία προκαλεί αθηροσκλήρωση των αρτηριών, με επακόλουθο τα εμφράγματα, τα εγκεφαλικά επεισόδια, τα ανευρύσματα των αρτηριών και τους αιφνίδιους θανάτους.

Άρα λοιπόν, εν ονόματι του κρασιού, αποδεικνύεται η εφαρμογή τού «μέτρον άριστον» των αρχαίων μας προγόνων. Ένα έως δύο (1-2) ποτήρια κρασί την ημέρα σε κάθε γεύμα είναι περίπου το ισοδύναμο μιας ασπιρίνης, που σώζει ανθρώπινες ζωές. Αντιθέτως ένα μπουκάλι κρασί την ημέρα μπορεί να καταστρέψει ζωές, προκαλώντας τη γνωστή αλκοολική μυοκαρδιοπάθεια ή την αλκοολική κίρρωση του ήπατος (συκώτι).

Όμως η δεκαετία του ’70 έδωσε μια άλλη παγκόσμια γνωστή μελέτη, τη μελέτη των 7 χωρών, στην οποία συμμετείχε και η Ελλάδα με περιοχές της Κρήτης και της Κέρκυρας, όπου οι κάτοικοι τρέφονταν κυρίως με λάδι και λαδερά. Η μελέτη αυτή έδειξε ότι οι άνθρωποι αυτοί είχαν χαμηλή χοληστερίνη και μικρή πιθανότητα να αρρωστήσουν και να πεθάνουν από στεφανιαία νόσο.

Παράλληλα μικρότερες μελέτες έδειξαν ότι, επιπρόσθετα με το λάδι και το κρασί, τα κρεμμύδια, τα σκόρδα, τα λαχανικά και τα φρούτα περιέχουν ουσίες που ενισχύουν την προστατευτική επίδραση του λαδιού και του κρασιού. Έτσι διατυπώθηκε η άποψη, η οποία και επιβεβαιώθηκε αργότερα, ότι οι λαοί της Μεσογείου είναι προστατευμένοι από καρδιακές προσβολές γιατί διατρέφονται με τη γνωστή μεσογειακή δίαιτα.

Δυστυχώς όμως ο σύγχρονος τρόπος ζωής, ακόμα και στην κλασική μεσογειακή ζωή, όπως είναι η ζωή των κατοίκων των νησιών του Αιγαίου και του Ιονίου, έχει επιφέρει μεταβολές στη μεσογειακή δίαιτα, έτσι ώστε σε χωριά και νησιά, όπου ήταν άγνωστη η στεφανιαία νόσος, σήμερα οι κάτοικοι να προσβάλλονται και να χάνονται από καρδιαγγειακά επεισόδια. Μάλιστα είναι τόσο μεγάλη η συμβολή της μεσογειακής δίαιτας, που ακόμα και στη Γαλλία, όπου παρατηρούνται οι καλύτεροι αριθμοί από πλευράς προσβολής από στεφανιαία νόσο, να παρουσιάζουν εντυπωσιακά χαμηλότερα ποσοστά προσβολής οι περιοχές του Νότου, όπου οι κάτοικοί τους ακολουθούν τη μεσογειακή διατροφή.

Γι’ αυτό θα πρέπει και η πολιτεία να βοηθήσει, δημιουργώντας φορολογικά κίνητρα για τα εστιατόρια εκείνα που θα προάγουν τη μεσογειακή διατροφή. Αυτό άλλωστε δεν θα αποτελέσει ελληνική πρωτοτυπία, γιατί έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζεται στην Αμερική.

15. Η σημασία των προληπτικών εξετάσεων

Oι εργαστηριακές καρδιολογικές εξετάσεις, όταν είναι παθολογικές, αναμφισβήτητα σηματοδοτούν τον επερχόμενο κίνδυνο. Αντιθέτως, όταν είναι φυσιολογικές, δεν σηματοδοτούν την ανυπαρξία κινδύνου. Αυτή η απλή αλήθεια δεν γίνεται εύκολα κατανοητή. Συχνά, σε φιλικές συντροφιές, ακούγεται από κάποιον: «Έχω ολοκληρώσει όλες τις εξετάσεις μου και ο γιατρός μού είπε ότι είναι φυσιολογικές, άρα δεν κινδυνεύω από τίποτα». Μακάρι αυτό να ήταν ακριβές.

Δυστυχώς η αλήθεια είναι διαφορετική. Για παράδειγμα, το απρόσμενο έμφραγμα του μυοκαρδίου γιατί δημιουργήθηκε; Πολλές φορές μπορεί η δοκιμασία κοπώσεως να είναι φυσιολογική και η στεφανιογραφία να μη δείχνει αποφράξεις των στεφανιαίων αρτηριών, εντούτοις ο κίνδυνος ενός νέου εμφράγματος είναι υπαρκτός. Σε τέτοιες περιπτώσεις θα μπορούσε ίσως να λεχθεί ότι ο κίνδυνος νέου εμφράγματος του μυοκαρδίου είναι μικρότερος. Τίποτα παραπάνω.

Τότε τα ερωτήματα που τίθενται είναι: Γιατί δημιουργήθηκε καρδιακή προσβολή και γιατί να μην υπάρχει κίνδυνος για νέα καρδιακή προσβολή; Το μυστικό βρίσκεται πολλές φορές στη λειτουργία του ενδοθηλίου, δηλαδή του εσωτερικού τοιχώματος της αρτηρίας. Το ενδοθήλιο, ακόμα και όταν εμφανίζει μια απλή διάβρωση, η οποία μάλιστα συνήθως δεν είναι ορατή με καμία απεικονιστική μέθοδο, μπορεί να προκαλέσει θρόμβωση και απόφραξη της αρτηρίας με το μηχανισμό της ενεργοποίησης και συγκόλλησης των αιμοπεταλίων πάνω στη διάβρωση.

Ακόμα και μικροί τόφοι ασβεστίου, εάν υπάρχουν πάνω στο ενδοθήλιο, μπορεί να δημιουργήσουν θρόμβο, ο οποίος, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να προκαλέσει ηλεκτρική αστάθεια στην καρδιά ή και έμφραγμα του μυοκαρ δίου, με αποτέλεσμα τον αιφνίδιο θάνατο από καρδιακή ανακοπή. Κατά κανόνα το ενδοθήλιο των στεφανιαίων αρτηριών είναι παθολογικό εάν υπάρχει αθηροσκλήρωση των αρτηριών.

Όταν διαπιστώνεται η αθηροσκλήρωση με οποιονδήποτε τρόπο και σε οποιαδήποτε αρτηρία, πρέπει να γίνεται πλήρης θεραπεία για την αποκατάσταση των λειτουργιών του ενδοθηλίου. Όταν οι αρτηρίες προσβάλλονται από αθηροσκλήρωση, διαταράσσεται η παραγωγή των αγγειοδιασταλτικών και αντιθρομβωτικών ουσιών που παράγει το ενδοθήλιό τους. Τα τοιχώματα των αθηροσκληρωτικών αρτηριών αναδιαμορφώνονται, οπότε εμφανίζουν είτε στενώσεις είτε διατάσεις (φάρδεμα) της αρτηρίας.

Στην πράξη τόσο η στένωση όσο και η διάταση μιας στεφανιαίας αρτηρίας είναι εξίσου επικίνδυνες. Είναι μεγάλο λάθος να πιστεύεται ότι η διατεταμένη αρτηρία είναι προτιμότερη από τη στενωμένη. Μπορεί και η διατεταμένη αρτηρία να δημιουργήσει έμφραγμα. Θα πρέπει μάλιστα να λεχθεί ότι οι στεφανιαίες αρτηρίες που εμφανίζουν μεγάλες στενώσεις είναι λιγότερο επικίνδυνες από εκείνες που εμφανίζουν μικρές στενώσεις.

Oι μεγάλες στενώσεις είναι πιο σταθερές και έχουν μικρή πιθανότητα να σπάσουν και να αποφράξουν τη στεφανιαία αρτηρία. Τόσο στη στένωση όσο και στη διάταση μιας αρτηρίας πάσχει το ενδοθήλιο. Γι’ αυτό και οι σύγχρονες θεραπείες του ενδοθηλίου άλλαξαν την εξέλιξη της στεφανιαίας νόσου.

Oι νεότερες θεραπείες σταθεροποιούν τις αθηρωματικές πλάκες και έτσι περιορίζουν την πιθανότητα ενός νέου εμφράγματος. Γενικά οι καρδιολογικές εξετάσεις απεικονίζουν την κατάσταση των στεφανιαίων αρτηριών της καρδιάς, του μυοκαρδίου και των βαλβίδων τη στιγμή κατά την οποία γίνονται. Μπορούν, με σημαντική πιθανότητα, να προδιαγράψουν την πιθανή πορεία του αρρώστου όταν είναι παθολογικές. Δεν μπορούν όμως να προδικάσουν το μέλλον ενός ανθρώπου όταν είναι φυσιολογικές. Το μέλλον προδιαγράφεται από τα γονίδια που έχει ο κάθε άνθρωπος και από τον τρόπο και την ποιότητα της ζωής του.

16. Πόσο διασφαλίζει τον άρρωστο η στεφανιογραφία

O άρρωστος πάντα αναζητά την ιδεώδη εξέταση που θα διαγνώσει την πάθησή του και το ιδεώδες φάρμακο που θα τον θεραπεύσει. Πάνω σ’ αυτή την αγωνία στηρίζονται η ιατρική εκμετάλλευση, ο τσαρλατανισμός και η ιατρική ημιμάθεια. Η τελευταία ίσως εμφανίζεται πιο συχνά και είναι πιο επικίνδυνη από τα προηγούμενα.

Ειδικότερα στις παθήσεις της καρδιάς, που αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτου του σύγχρονου ανθρώπου, τα βασανιστικά θέματα είναι ιδιαίτερα πιεστικά. Tο παράδειγμα της στεφανιογραφίας είναι ενδεικτικό. Oι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι όταν κάνουν μια στεφανιογραφία θα μάθουν τι ακριβώς συμβαίνει με τις αρτηρίες τους και ενίοτε θα μπορέσουν να διαπιστώσουν πώς εξελίσσεται η πάθησή τους. Αυτό δεν είναι σωστό, διότι η στεφανιογραφία απεικονίζει τις στενώσεις ή διατάσεις των στεφανιαίων αρτηριών, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να προδικάσει το μέλλον, να μας δείξει ποια βλάβη θα εξελιχθεί και ποια όχι.

Ποια είναι, κατά συνέπεια, η θέση της στεφανιογραφίας στη σύγχρονη Καρδιολογία; Η στεφανιογραφία, π.χ., είναι επιβεβλημένη για τον άρρωστο που εμφανίζει πόνο στο στήθος σε ηρεμία για λίγα λεπτά (ασταθής στηθάγχη). Στις περιπτώσεις αυτές συνήθως έχει σπάσει μια μικρή αθηροσκληρωτική πλάκα και έχει δημιουργήσει θρόμβο, ο οποίος σιγά σιγά στενώνει τη στεφανιαία αρτηρία. Στις περιπτώσεις αυτές η στεφανιογραφία θα μας δείξει πού ακριβώς βρίσκεται η βλάβη, η οποία, εάν την αφήσουμε, θα δημιουργήσει οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου ή και αιφνίδιο θάνατο.

Δυστυχώς πολλές φορές γίνεται κατάχρηση της στεφανιογραφίας, η οποία, σε πολλές περιπτώσεις, γίνεται στο πλαίσιο του τσεκάπ ενός ανθρώπου που εμφανίζει οριακές διαταραχές στις υπόλοιπες καρδιολογικές εξετάσεις του. Στις περιπτώσεις αυτές ο άρρωστος φορτίζεται συναισθηματικά εάν η στεφανιογραφία δείξει ότι υπάρχουν ασυμπτωματικές στενώσεις και πολλές φορές οδηγείται ακόμα και στο χειρουργείο χωρίς αυτό να είναι ενδεδειγμένο.

Με την εισαγωγή στη διάγνωση νέων απεικονιστικών τεχνικών, όπως η μαγνητική τομογραφία, η ειδική αξονική τομογραφία και το σπινθηρογράφημα σε συνδυασμό με τα ραδιοϊσότοπα, περιορίζεται σημαντικά η ανάγκη για στεφανιογραφία. Η μαγνητική τομογραφία απεικονίζει το αρχικό τμήμα των στεφανιαίων αρτηριών, όπου συνήθως αναπτύσσονται οι αθηροσκληρωτικές πλάκες που προκαλούν τα στενώματα. Η ειδική αξονική τομογραφία απεικονίζει το ασβέστιο που συνήθως εναποτίθεται πάνω στην αθηρωματική πλάκα και έτσι μας δείχνει τον αριθμό των αθηρωματικών πλακών πάνω στα τοιχώματα των στεφανιαίων αρτηριών.

Το σπινθηρογράφημα του μυοκαρδίου (ραδιοϊσότοπα) δείχνει ποιες περιοχές του μυοκαρδίου δεν αιματώνονται σωστά, οπότε γίνεται αντιληπτό σε ποια στεφανιαία αρτηρία βρίσκεται η σημαντική αποφρακτική στένωση. Η στεφανιογραφία είναι απολύτως ενδεδειγμένη όταν από όλες τις άλλες εξετάσεις προκύψει η υπόνοια ότι υπάρχουν βουλώματα στις στεφανιαίες αρτηρίες. Έτσι, για άλλη μια φορά, αποδεικνύεται ότι δεν υπάρχει ούτε ιδεώδης εξέταση ούτε ιδεώδης θεραπεία για τη στεφανιαία νόσο, αλλά συνδυασμοί εξετάσεων και θεραπειών ανάλογα με την περίπτωση κάθε αρρώστου.

17. Άλλαξε τρόπο ζωής

Πώς είναι δυνατόν ο Εσκιμώος ή γενικότερα ο άνθρωπος που ζει στις βόρειες ψυχρές χώρες να ακολουθήσει τη μεσογειακή διατροφή, βάζοντας στην άκρη τα λίπη και τα κρέατα; Πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος που εργάζεται σε ουρανοξύστες, καθηλωμένος ώρες ατέλειωτες μπροστά σε μια οθόνη υπολογιστή, να μπορέσει να αποφύγει την ανθυγιεινή τροφή των fast foods, να γυμναστεί, να ασκηθεί, να περπατήσει για να μη γίνει υπέρβαρος ή παχύσαρκος; Πώς είναι δυνατόν ο βιομηχανικός εργάτης να αναπνεύσει τον αέρα του βουνού που αναπνέει ένας βοσκός και έτσι να έχει το ίδιο προσδόκιμο επιβίωσης, δηλαδή την ίδια πιθανότητα στη ζωή και στο θάνατο;

Όλα –κατά συνέπεια–είναι σχετικά. Έτσι οι άνθρωποι που ζουν μέσα στη ζούγκλα και διατρέφονται κυρίως με κρέας ζώων δεν παθαίνουν στεφανιαία νόσο, δεν παθαίνουν εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια, γιατί κινούνται καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας ακατάπαυστα, με αποτέλεσμα να μεταβολίζονται τα λίπη κατά τέτοιον τρόπο, που να αδρανοποιούνται.

Το ίδιο συμβαίνει και με τους Εσκιμώους, που ζουν σε πολικές θερμοκρασίες και διατρέφονται με κρέατα και λίπη για να επιβιώσουν. Οι ίδιοι άνθρωποι εάν ζήσουν μέσα σε διαμερίσματα σε χώρες με τις συνήθεις θερμοκρασίες θα έχουν τελείως διαφορετική εξέλιξη. Η στεφανιαία νόσος, τα εμφράγματα και τα εγκεφαλικά τούς εξοντώνουν.

Οι σκανδιναβικές χώρες, υιοθετώντας προγράμματα αλλαγής τρόπου ζωής, με τη δημιουργία ειδικών εστιατορίων στους τόπους εργασίας, ειδικών γυμναστηρίων, κολυμβητηρίων, με αντίστοιχη ψυχοκοινωνική υποστήριξη, πέτυχαν το θαύμα. Από χώρες θανάτου μετατράπηκαν σε χώρες ζωής.

Πρωταθλητές είναι η Φινλανδία από την Ευρώπη και οι ΗΠΑ από τον υπόλοιπο κόσμο. Από 700 θανάτους με καρδιαγγειακά νοσήματα ανά 100.000 γενικού πληθυσμού το 1970 πέτυχαν να τους ελαττώσουν σήμερα σε 200 περίπου ανά 100.000 γενικού πληθυσμού. Ποιο είναι το μήνυμα που στέλνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας σε άτομα και κυβερνήσεις;

Δεν φτάνει μόνο να προσπαθήσετε να κάνετε αυτό που πρέπει. Χρειάζεστε βοήθεια από την οικογένεια, από την κοινωνία, από τα κράτη. Το παγκόσμιο σύνθημα «Αλλάξτε τρόπο ζωής» δεν απευθύνεται μόνο στα άτομα, απευθύνεται προς τους λαούς και τις κοινωνίες, για να κατακτηθεί η ποιότητα ζωής μαζί με τη μακροζωία. Κατά συνέπεια τα «Πάψε να καπνίζεις! Περπάτα! Πάψε να τρως πολύ! Ακολούθησε τη μεσογειακή δίαιτα χωρίς λίπη και κρέατα! Πρόσεξε την πίεση, το σάκχαρο και τη χοληστερίνη σου!» μόνα τους δεν είναι αρκετά. Για να γίνουν όλα αυτά, χρειάζεται μια μικρή επανάσταση σε οικογενειακό και κοινωνικό επίπεδο. Άλλαξε τρόπο ζωής.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Δημήτριου Θ. Κρεμαστινού «Μπορούμε να νικήσουμε τις καρδιοπάθειες»

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Λιβάνη

(ΠΗΓΗ : https://neaselida.gr/ellada/dimitris-kremastinos-proliptiki-kardiologia/ )